Aktualności

Szkodliwości chromu

CHROM  (z greckiego: chroma – barwa) jest stalowoszarym, twardym metalem. Bardzo czysty chemicznie (99,9999% Cr) jest giętki i ciągliwy. Naturalny pierwiastek jest mieszaniną czterech izotopów;50 Cr,52 Cr, 53 Cr, 54 Cr.  W związkach chemicznych występuje  na stopniach utlenienia: +2,+3,+6. Związki  chromu +6 sa zakwalifikowane jako rakotwórcze. Wolny metal otrzymał w 1854 r R. Bunsen przez elektrolizę chlorku chromawego Cr Cl2 .

1.BUDOWA CHEMICZNA
 CHROM  (z greckiego: chroma – barwa) jest stalowoszarym, twardym metalem. Bardzo czysty chemicznie (99,9999% Cr) jest giętki i ciągliwy. Naturalny pierwiastek jest mieszaniną czterech izotopów;50 Cr,52 Cr, 53 Cr, 54 Cr.  W związkach chemicznych występuje
 na stopniach utlenienia: +2,+3,+6. Związki  chromu +6 sa zakwalifikowane jako rakotwórcze.
Wolny metal otrzymał w 1854 r R. Bunsen przez elektrolizę chlorku chromawego Cr Cl2 .

 

2.WYSTĘPOWANIE W PRZYRODZIE
 Chrom nie występuje w przyrodzie w postaci elementarnej. W połączeniu z innymi pierwiastkami w chodzi w skład złóż mineralnych, z których podstawowe znaczenie przemysłowe ma jedynie ruda chromitowa (FeCr2O4 ). Z pozostałych związków chromu tylko dwa występują w bardzo małych ilościach w przyrodzie jako minerały. Są to: chromian ołowiu (PbCrO4 – kriolit)  i dichromian sodu (Na2Cr2O7 – lopezyt). Wysoką zawartością chromu odznaczają sie boksyty (związki chromu z glinem) o zawartości chromu 0,03%-0,08% Cr. Gleby z obszaru występowania rud niklonośnych w Szklarach koło Ząbkowic Śląskich zawierają 0,08% – 0,25% Cr. W skałach pochodzenia magmowego występuje jako chromonośny minerał – magnetyt. Skały Księżycowe (bazalty) zawierają 0,1% – 0,4% Cr. Chrom uczestniczy również w składzie żywych organizmów. Rośliny zawierają 10 – 4 – 10 -60 % Cr, w przeliczeniu na suchą masę (wyższe koncentracje chromu stwierdzono w roślinach rosnących na glebach wzbogaconych w chrom).Obecność chromu w powietrzu atmosferycznym jest wynikiem docierania do ziemi pyłu rodioaktywnego, działalności wulkanicznej oraz emisji ze źródeł przemysłowych (elektrownie opalane węglem zawierającym chrom, cementownie, chłodnie wodne,  w których chromiany stosowane są jako inhibitory rdzy). Przyczyną zanieczyszczania chromem wód i gleby są opady atmosferyczne, wymywanie i wietrzenie skał, odprowadzanie ścieków przemysłowych itp.

Największe złoża rud chromitowych spotyka się w ZSRR, RPA, Zimbabwe. W Polsce niewielkie ilości złóż występują na Dolnym Śląsku.

 

3.ZASTOSOWANIE
 Związki chromu są stosowane w różnych gałęziach przemysłowych np. w procesach galwanicznych do chromowania ochronnego i dekoracyjnego przedmiotów stalowych lub mosiężnych. W postaci chromu technicznego  lub żelazochromu używany jest jako dodatek do stali odpornych na korozję – stali narzędziowych i konstrukcyjnych. Dodatek chromu do stali zwiększa jej odporność na działanie wysokich temperatur. Stale niskostopowe zawierające do 1% Cr  są twarde i wytrzymałe mechanicznie. Stale wysokochromowe  zawierające do 30% Cr są nierdzewne.

Związki chromu sześciowartościowego  sa silnie trujące; chromiany i dichromiany  służą  jako pigmenty (np. żółcień chromowa PbCr04 )do produkcji farb mineralnych wykorzystywanych w przemyśle ceramicznym, włókienniczym, tworzyw sztucznych i papierniczym oraz jako farby malarskie. Są także używane jako inhibitory korozji, katalizatory w procesach polimeryzacji, jako utleniacze w syntezie organicznej, jako surowce w przemyśle perfumeryjnym i do wyrobu atramentów, jako środki konserwujące drewno, jako materiały światłoczułe w fotografice. Chromiany i dichromiany alkaliczne (Na i K) odgrywają szczególną rolę w garbarstwie. Chromit (FeCr2 04)   znajduje zastosowanie głównie do produkcji materiałów ogniotrwałych ( cegły i cementy ognioodporne). Jest także surowcem do otrzymywania żelazo-chromu i innych związków głównie chromianów i dichromianów.

4.DROGI  WCHŁANIANIA
 W warunkach narażenia zawodowego związki chromu sześciowartościowego mogą być wchłaniane do organizmu człowieka w układzie oddechowym, pokarmowym oraz przez skórę.
Istotny wpływ na wielkość absorpcji ma rozpuszczalność związków w wodzie oraz wielkość cząstek aerozolu.

5. KLINICZNE OBJAWY
   Kliniczne objawy ostrego zatrucia to wymioty, biegunka, skaza krwotoczna, krwawienia z przewodu pokarmowego, wstrząs sercowo- naczyniowy. U ludzi przewlekle narażonych zawodowo na kontakt z "Cr 6+" drogą inhalacyjną, może dochodzić do martwicy, a następnie perforacji przegrody nosowej. Związki chromu wywołują uszkodzenia układu oddechowego, przewodu pokarmowego, zmiany skórne, działają rakotwórczo, mutagennie, embriotoksycznie i teratogennie. Chrom jest astmogenem. Dwuchromiany i związki "Cr6+ " wykazują właściwości uczulające skórę – najczęstsza zawodowa choroba skóry u mężczyzn. Rozpuszczalne związki "Cr6+ "  mają silne właściwości utleniające,  przenikają przez skórę i błony śluzowe i działają silnie drażniąco.  Działanie par, pyłów lub roztworu chromu na skórę powoduje:
 – podrażnienie, tzw. wrzód lub otwór chromowy w miejscach największego narażenia, np. na
    wyniosłościach kostnych rąk i przedramion
 – podrażnienie błon śluzowych – zaczerwienie gardła, podrażnienie spojówek, obrzęk gardła, katar,
    krwawienie z nosa, owrzodzenie błony śluzowej nosa, perforacja przegrody nosowej
 – częstsze zapalenia zatok, polipy nosa, a w rzadkich przypadkach perforację błony bębenkowej

                      W ocenie Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) w Lyonie związki "Cr 6+" są zaliczane do grupy I, czyli do związków o udowodnionym epidemiologicznie działaniu rakotwórczym. Rak płuc występuje po okresie utajenia, trwającym zwykle co najmniej 20 lat.

6.CHROM "Cr 6+"   W PRZEMYŚLE – występowanie
 – obróbka rudy i produkcja związków, takich jak: chromian, dwuchromian sodu, potasu,
    dwuchromian amonowy, tlenek chromu
 – produkcja stali nierdzewnej, galwanizacja (CrO3),
 – wyprawianie skóry (Cr2[SO4]3,
 – produkcja barwników (chromian ołowiu i cynku),
 – używanie cementu,
 – barwienie tkanin (tlenek chromu, siarczan chromu),
 – produkcja szkła (tlenki chromu)
 – inhalacja lub kontakt skóry z parami, pyłem lub dymem zawierającymi chrom,
 – bezpośredni kontakt z wodnymi roztworami chromu np. pracownicy garbarni.

7.CHROM "Cr 6+"  W ŻYCIU CODZIENNYM – występowanie
–  kleje
–  zapałki
–  popiół
–  farby chromowe
–  środki wybielające i piorące
–  kamienie szlachetne (rubin)
–  rubinowe łożyska w zegarkach
–  chromowana skóra
 
LITERATURA:
1. Czynniki rakotwórcze IMP 1993r
2. Związki Chromu(VI)- Zeszyt nr 10 IMP
3. Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich  – Chemia1990r
4.Geochemia i surowce mineralne -A.Polański 1988r
5. Kamienie szlachetne -Arkady1993r
   LHP inż Jolanta Pierzchała

Mikroklimat umiarkowany na stanowisku pracy

Komfort termiczny jest obok jakości powietrza wewnętrznego, poziomu hałasu, czy wystroju wnętrza, istotnym elementem pozytywnego odbioru otaczającego środowiska. Z uwagi na stale wydłużający się czas spędzany, zarówno w życiu zawodowym, jak i pozazawodowym w pomieszczeniach, w których warunki środowiska są sztucznie kształtowane przez urządzenia klimatyzacyjne, niezbędne jest zaprojektowanie parametrów powietrza wewnętrznego w taki sposób, aby przebywanie w nich nie prowadziło do zaburzeń zdrowotnych.

Między człowiekiem a otoczeniem stale odbywa się przepływ energii cieplnej, którego kierunek zmienia się wraz ze zmianą temperatury ciała ludzkiego i warunków otoczenia, zwanych łącznie mikroklimatem. Warunki mikroklimatyczne kształtują się pod wpływem naturalnych czynników klimatycznych oraz w wyniku świadomej lub nieświadomej działalności człowieka. Składają się na nie: temperatura powietrza, wilgotność powietrza, prędkość ruchu powietrza, ciśnienie atmosferyczne, temperatura otaczających powierzchni ścian, stropów, podłóg i wszelkich przedmiotów;

Komfort cieplny – jest to taki zespół wartości parametrów meteorologicznych przy którym większość ludzi czuje się najlepiej i nie odczuwa ani ciepła ani chłodu. Są to takie warunki, w których gospodarka cieplna ustroju człowieka przebiega najbardziej ekonomicznie, czyli stan równowagi między ustrojem a otoczeniem, w którym utrata ciepła drogą bierną jest minimalna, a czynna się jeszcze nie zaczęła.
Głównym elementem, który powinien zapewnić człowiekowi komfort cieplny jest odzież, w różnych warunkach środowiska termicznego, oraz przy różnym wysiłku fizycznym. Ubiór wyraźnie zmienia możliwości termoregulacyjne organizmu. Oceniając wpływ ubioru rozpatruje się właściwości izolacyjne, warstwowość, stopień pokrycia powierzchni ciała, wentylację pododzieżową oraz przewiewność, czyli przenikliwość potu.
Jako praktyczną miarę termoizolacyjności odzieży wprowadzono jednostkę „clo” , zakładając, że 1 clo równa się izolacyjności zwykłego ubioru, używanego w pomieszczeniach termo neutralnych przez osobę siedzącą w spoczynku. Dokładniejszą (bardziej poprawną) definicją jednostki clo jest równowartość insulacji potrzebnej do utrzymania średniej ważonej temperatury skóry człowieka na poziomie ok. 33oC podczas siedzenia w pomieszczeniu
w temperaturze powietrza 21°C, wilgotności względnej poniżej 50 % i ruchu powietrza
0,1 m/s, u którego wysokość wytwarzana ciepła metabolicznego wynosi l met. Metabolizm to strumień cieplny wytwarzany przez człowieka w procesach utleniania zachodzącego w jego ciele (ciepło metaboliczne), odniesiony do jednostki pola powierzchni ciała. Metabolizm który zmienia się z poziomem aktywności wyrażany jest w jednostkach „met” lub W/m2
(1 met = 58,2 W/m2). Wytwarzane przez człowieka ciepło metaboliczne odpowiada różnym rodzajom działania i pracy, Zależy od wykonywanej pracy, dla człowieka śpiącego
M = 0,8 met a dla uprawiającego sport wyczynowy wartość może dochodzić do 10 met. Wartość metabolizmu wytwarzanego przez człowieka w różnych czynnościach opisuje norma PN – EN ISO 7730[6].
Bilans cieplny organizmu w obszarze komfortu cieplnego jest zrównoważony. Oddawanie ciepła odbywa się przez promieniowanie i konwekcją oraz pocenie niewyczuwalne i przez układ oddechowy. Człowiek jest organizmem stałocieplnym (temperatura wewnętrzna ciała wynosi około 37°C). Żeby zachować ten stan musi być zapewniona równowaga pomiędzy zyskami i stratami ciepła, czyli musi być zrównoważony bilans ciepła. Człowiek zyskuje ciepło przede wszystkim z przemian metabolicznych oraz przez promieniowanie i konwekcję ze środowiska cieplejszego od średniej ważonej temperatury skóry. Traci ciepło drogą promieniowania i konwekcji do środowiska chłodniejszego niż średnia ważona temperatura skóry, również przez parowanie wody z dróg oddechowych jak i potu na powierzchni skóry. Jeżeli równowaga pomiędzy ciepłem wytwarzanym i ciepłem traconym zostanie zachwiana, ciało wtedy magazynuje lub ma niedobór ciepła, czego efektem jest zmiana temperatury ciała. Temperatura wewnętrzna jest fizyczną wypadkową równowagi między ciepłem zyskiwanym przez organizm a ciepłem rozpraszanym do otoczenia.
Pierwszą normą, w której uwzględniono parametry środowiska wewnętrznego, jakie powinny być zachowane w pomieszczeniach przeznaczonych do stałego przebywania ludzi była norma PN-78/B-03421 [5]. W dokumencie tym zdefiniowano wymagania, do zapewnienia komfortu cieplnego, wartości temperatury powietrza, wilgotności względnej oraz prędkości powietrza, w zależności od intensywności pracy.
Zapewnienie pracownikom poczucia komfortu cieplnego poprzez regulację odpowiednich parametrów środowiska pracy przekłada się, między innymi na zmniejszenie liczby popełnianych błędów, ograniczenie liczby wypadków oraz chorób zawodowych, a także poprawę wydajności pracy.
Przyjmuje się że dla danego człowieka istnieją dwa warunki komfortu cieplnego. Pierwszy zakłada, że kombinacja wartości temperatury skóry i głębokiej ciepłoty tj. temperatury ciała zapewni odczuwanie środowiska termicznego jako neutralnego. Drugim warunkiem jest spełnienie cieplnego bilansu ciała człowieka co oznacza, że ciepło wytwarzane przez metabolizm powinno być równe ilości ciepła oddawanej przez człowieka w różnych strumieniach[20]
Niespełnienie warunków komfortu termicznego może być spowodowane brakiem komfortu ze względu na ciepło lub zimno odczuwane przez całe ciało. W tym przypadku granice komfortu mogą być wyrażone wskaźnikami PMV i PPD. Jednakże, niespełnienie warunków komfortu termicznego może być również spowodowane niepożądanym miejscowym prze­grzaniem lub oziębieniem określonej części ciała.
Wskaźnik PPD, tzn. przewidywany odsetek niezadowolonych, podaje dane dotyczące niespełnienia warunków komfortu termicznego przez przewidywanie procentu ludzi, którzy
w określonym otoczeniu odczuwają nadmierne gorąco lub nadmierne zimno.
Natomiast PMV jest wskaźnikiem, który przewiduje średnią ocenę dużej grupy osób określających swoje wrażenia cieplne w siedmiostopniowej skali ocen (tabela 3), możliwy do wyznaczenia, gdy zostanie oceniona aktywność. człowieka (wytwarzanie energii metabolicznej) i jego odzieży (oporność cieplna) i gdy zostaną zmierzone następujące parametry środowiska: temperatura powietrza, średnia temperatura promieniowania, względna prędkość przepływu powietrza i cząstkowe ciśnienie pary wodnej. Jest oparty na równowadze cieplnej ciała ludzkiego. Człowiek znajduje się w równowadze cieplnej, gdy wewnętrzne wytwarzanie ciepła w jego ciele jest równe utracie ciepła do otoczenia[7].

 

Tabela 1. Siedmiostopniowa skala oceny środowiska umiarkowanego[6]

+3 gorąco

+2 ciepło

+ 1 dość ciepło

0 obojętnie

-1 dość chłodno

-2 chłodno

-3 zimno

 

Wskaźnik PPD jest wartością średnią wrażeń cieplnych znacznej grupy ludzi przebywających w tym samym środowisku, stanowi prognozę liczby osób odczuwających brak komfortu termicznego, umożliwia przewidzenie, jaki procent osób w dużej grupie będzie odczuwał brak komfortu termicznego.
Zaleca się aby wskaźnik PPD był niższy niż 10 %, co odpowiada kryteriom dla PMV
 
-0,5 < PMV < +0,5
 
Obecnie aktualna norma pomiaru mikroklimatu umiarkowanego PN-EN ISO 7730:2006(org) zaleca posługiwanie się wskaźnikiem PMV jedynie wówczas, gdy wartości parametrów wejściowych do obliczeń wskaźnika zawarte są w następujących przedziałach:
  • metabolizm w W/m2, który wyrażony jest jako iloraz ilości ciepła metabolicznego
    w odniesieniu do jednostki pola powierzchni ciała ludzkiego powinien zawierać się
    w przedziale 58-232 W/m2 (1-4 met),
  • względna prędkość przepływu powietrza 0 – 1 m/s,
  • oporność cieplna odzieży 0 – 2 clo,
  • temperatura powietrza 10 – 30 oC,
  • średnia temperatura promieniowania 10 – 40 oC.
Zasada wykonywania pomiarów mikroklimatu polega na zmierzeniu wielkości podstawowych i pochodnych parametrów fizycznych, w pomieszczeniach i miejscach przebywania pracownika oraz obliczenie wartości wskaźników mikroklimatu w celu porównania z higienicznymi wymaganiami Polskich Norm (odnośnie mikroklimatu umiarkowanego) i Rozporządzenia Ministra pracy i Polityki Socjalnej w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych w środowisku pracy (w przypadku środowisk zimnych i gorących).
Pomiary parametrów środowisk cieplnych dokonuje się z zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach oraz szczegółami znajdującymi się w wytycznych Instytutów Medycyny Pracy w Łodzi, Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu a także Centralnego Instytutu Ochrony Pracy w Warszawie.
Pomiary mikroklimatu wykonuje się w następującym zakresie wielkości fizycznych podstawowych:
  • ta – temperatura powietrza [°C],
  • tr – temperatura promieniowania [°C],
  • v – prędkość przepływu powietrza [m/s],
  • Pa – ciśnienie cząstkowe pary wodnej (wilgotność bezwzględna powietrza)[kPa],
i wielkości fizycznych pochodnych
  • th – temperatura wilgotna naturalna [°C],
  • tg – temperatura poczernionej kuli [°C],
  • RH – wilgotność względna powietrza [ % ],
wyznaczenie na podstawie mierzonych parametrów wskaźników środowiska umiarkowanego:
  • PMV – przewidywana ocena średnia [„l"],
  • PPD – przewidywany odsetek niezadowolonych [%].
Oddział Laboratoryjny Higieny Pracy WSSE w Krakowie pomiary środowisk cieplnych wykonuje zintegrowanym miernikiem MM – 01, spełniającym wymagania określone PN – ISO 7726 „Przyrządy i metody pomiaru wielkości fizycznych".
Sprzęt pomiarowy jest sprawdzany przed pomiarami i po zgodnie z Instrukcją sprawdzania miernika, jak również pod względem technicznym i ważności wzorcowania.
 
Rysunek 1. Miernik mikroklimatu MM -01, sondy pomiarowe
 
Literatura:
  1. PN-EN ISO 7730:2006(U): „Ergonomia środowiska termicznego. Analityczne wyznaczanie i interpretacja komfortu termicznego z zastosowaniem obliczania wskaźników PMV i PPD oraz kryteriów lokalnego komfortu termicznego”.
  2. Kabza Z., Kostyrko K., Zator S., Łobzowski A., Szkolimowski W., Regulacja Mikroklimatu Pomieszczenia, AGENDA Wydawnicza PAK 2005 r.
  3. PN-78/B-03421 „Wentylacja i klimatyzacja. Parametry obliczeniowe powietrza wewnętrznego w pomieszczeniach przeznaczonych do stałego przebywania ludzi
  4. Sudoł-Szopińska I. Chojnacka A., Określanie warunków komfortu termicznego w pomieszczeniach za pomocą wskaźników PMV i PPD, Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy

    Autor: mł. asystent mgr Joanna Przybyła

Pliki do pobrania:

Szkodliwe czynniki biologiczne na stanowisku pracy

Narażenie na szkodliwe czynniki biologiczne może wystąpić u pracowników zatrudnionych w następujących branżach: gospodarka ściekami, gospodarka odpadami, produkcja artykułów spożywczych, biotechnologia, rolnictwo, leśnictwo, służba zdrowia oraz weterynaria.

Narażenie na szkodliwe czynniki biologiczne może wystąpić u pracowników zatrudnionych w następujących branżach: gospodarka ściekami, gospodarka odpadami, produkcja artykułów spożywczych, biotechnologia, rolnictwo, leśnictwo, służba zdrowia oraz weterynaria.

Mogą one powodować liczne choroby o podłożu:

  • alergicznym, jak astma oskrzelowa, zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych, byssinoza, alergiczny nieżyt nosa, zapalenie obrzękowe krtani o podłożu alergicznym

  • zakaźnym: drożdżakowe zapalenie skóry rąk, grzybice skóry, wirusowe zapalenie wątroby,borelioza, gruźlica, bruceloza, pełzakowica, zimnica

  • rakotwórczym, jak choroby wywoływane przez wirusa zapalenia wątroby typu B i C (rak pierwotny wątroby), aflatoksyny (B1, B2, G1, G2)

Według obowiązującej definicji zawartej w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (z późniejszymi zmianami), szkodliwe czynniki biologiczne rozumie się jako: mogące być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia :

  • drobnoustroje komórkowe, w tym zmodyfikowane genetycznie,

  • jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego,
    w tym zmodyfikowane genetycznie,

  • hodowle komórkowe,

  • pasożyty wewnętrzne człowieka.

Załącznik do w/w rozporządzenia zawiera klasyfikację szkodliwych czynników biologicznych do czterech grup zagrożenia. Podana klasyfikacja opiera się na zdolności danego czynnika do wywołania choroby, możliwość jej rozprzestrzeniania się w populacji oraz możliwości zastosowania skutecznej profilaktyki i/lub leczenia.
 

Karolina Orlińska
Odział Laboratoryjny Higieny Pracy

Czynniki szkodliwe i uciążliwe w środowisku pracy

Czynniki szkodliwe w środowisku pracy– to czynniki, których oddziaływanie na pracownika prowadzi lub może prowadzić do powstania choroby zawodowej lub innego schorzenia związanego z wykonywaną pracą.

  • czynniki fizyczne np. hałas,
  • czynniki chemiczne np. benzen,
  • pyły np. pył drzewa twardego.

Czynniki uciążliwe w środowisku pracy– to czynniki, których oddziaływanie na pracownika może być przyczyną złego samopoczucie lub nadmiernego zmęczenia, które nie prowadzi jednak do trwałego pogorszenia stanu zdrowia. Mogą one jednak prowadzić do dłuższej nieobecności pracownika z powodu choroby i obniżenia wydajności. Do głównych czynników o charakterze uciążliwym zaliczyć można następujące kategorie:

  • Mikroklimat
  • Monotonia
  • Obciążenie psychiczne
  • Obciążenie statyczne
  • Oświetlenie
  • Wysiłek fizyczny

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (DZ.U. Nr 217, poz. 1833 z późn. zm) ustala: najwyższe dopuszczalne stężenia czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (NDS) i najwyższe dopuszczalne natężenia fizycznego czynnika szkodliwego dla zdrowia w środowisku pracy (NDN) jako:

NDS– najwyższe dopuszczalne stężenie – wartość średnia ważona – którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy określonego w Kodeksie Pracy, przez jego okres aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia, oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń.

NDN– najwyższe dopuszczalne natężenie fizycznego czynnika szkodliwego dla zdrowia – wartość średnia narażenia, którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy określonego w Kodeksie Pracy, przez jego okres aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia, oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń.

Ewa Bulwan
Oddział Nadzoru Higieny Pracy

Szkodliwe działanie procesów spawania na organizm człowieka i jego środowisko

Rozwojowi techniki spawalniczej towarzyszy dążenie do poprawy warunków pracy i ochrony zdrowia człowieka przy pracach spawalniczych. Wyniki badań wpływu poszczególnych metod łączenia materiałów na organizm człowieka prowadzone w naukowych ośrodkach medycznych znalazły odzwierciedlenia w wielu przepisach obligatoryjnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach spawalniczych.

Ochrona zdrowia pracowników przy procesach spawania jest obecnie bezwzględną koniecznością dla każdego pracodawcy. Procesy spawania związane są z występowaniem wielu czynników stanowiących potencjalne zagrożenie dla zdrowia spawaczy i zagrażających otoczeniu. Do najbardziej szkodliwych i uciążliwych czynników należy zaliczyć wydzielające się w procesie pyły i substancje chemiczne (gazy).

Rozwojowi techniki spawalniczej towarzyszy dążenie do poprawy warunków pracy i ochrony zdrowia człowieka przy pracach spawalniczych. Wyniki badań wpływu poszczególnych metod łączenia materiałów na organizm człowieka prowadzone w naukowych ośrodkach medycznych znalazły odzwierciedlenia w wielu przepisach obligatoryjnych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach spawalniczych.
Ochrona zdrowia pracowników przy procesach spawania jest obecnie bezwzględną koniecznością dla każdego pracodawcy. Procesy spawania związane są z występowaniem wielu czynników stanowiących potencjalne zagrożenie dla zdrowia spawaczy i zagrażających otoczeniu. Do najbardziej szkodliwych i uciążliwych czynników należy zaliczyć wydzielające się w procesie pyły i substancje chemiczne (gazy).

Zawód spawacza zajmuje więc jedno z czołowych miejsc pod względem szkodliwości i uciążliwości. Wymienione zagrożenia natury chemicznej i trudne warunki pracy sprzyjają powstawaniu szeregu schorzeń i chorób zawodowych.

Charakterystyka zanieczyszczeń pyłowych i gazowych wydzielających się przy procesach spawania metali.

Powstający w procesach spawalniczych dym spawalniczy (aerozol) jest mieszaniną drobno dyspersyjnych cząstek stałych (pyłu spawalniczego) oraz substancji chemicznych (gazów). Pył spawalniczy powstający w wyniku działania plazmy łuku na materiał podstawowy i dodatkowy, składa się z tlenków, krzemianów, fluorokrzemianów, fluorków oraz węglanów metali i niemetali. W łuku zachodzi proces topienia materiałów, ich częściowego odparowania i utleniania par metalu.
 
Przy spawaniu drutami litymi stali węglowych i niskostopowych podstawowymi składnikami pyłu jest żelazo, mangan i krzemionka, natomiast przy spawaniu stali wysokostopowych wydzielane pyły zawierają również związki chromu, niklu, molibdenu i niobu.
Przy spawaniu stali elektrodami otulonymi i drutami proszkowymi dodatkowo wydzielane są związki sodu, potasu, wapnia i magnezu.
Źródłem tych pierwiastków jest otulina elektrod, w skład której wchodzą różne surowce mineralne ( np. krzemiany, węglany, fluorki proste i złożone, tlenki metali, szkło sodowe lub potasowe) oraz składniki organiczne. Przy spawaniu i napawaniu drutami proszkowymi reakcje chemiczne zachodzące w procesie są takie same jak przy spawaniu elektrodami otulonymi.
Skład chemiczny i stężenie gazów wydzielających się przy procesach spawania zależy od metody spawania. Głównymi źródłami emisji gazów przy spawaniu są proces rozkładu otuliny elektrod, topników i past lutowniczych, reakcje termiczne zachodzące w atmosferze otaczającej łuk, reakcje fotochemiczne ( emisja promieniowania UV) oraz gaz ochronny stosowany do osłony łuku.
Zanieczyszczenia gazowe tworzone są głównie przez tlenki azotu (NOx), tlenek węgla (CO), ozon (O3), fluorowodór (HF) i chlor (Cl2). Tlenki azotu w procesach spawania metali powstają w wyniku działania wysokiej temperatury łuku na tlen i azot zawarty w powietrzu atmosferycznym. Najtrwalszymi związkami są tlenek i ditlenek azotu. Inne tlenki azotu np. N2O3, N2O4, N2O5 są mniej trwałe i ulegają utlenieniu do NO2. W toksycznym działaniu mieszaniny NOx wiodącą rolę odgrywa NO2.
Głównym źródłem tlenku węgla przy procesach spawalniczych jest spawanie w osłonie gazowej, której składnikiem jest dwutlenek węgla. W wyniku dysocjacji termicznej CO2 do środowiska pracy wydzielany jest tlenek węgla. Powstaje on również przy spawaniu elektrodami otulonymi w wyniku rozpadu termicznego węglanów wchodzących w skład otuliny.
Wskutek reakcji fotochemicznych tworzy się przy procesach spawalniczych gaz toksyczny, jakim jest ozon. Najwięcej ozonu powstaje w warstwie powietrza otaczającej łuk, grubość warstwy wynosi od kilku milimetrów do 10 cm.
 
Wpływ pyłu spawalniczego i gazów wydzielających się przy procesach spawalniczych na organizm człowieka
 
Efektem długotrwałego narażenia spawaczy na zanieczyszczenia pyłowe i gazowe dymów spawalniczych są różnego rodzaju schorzenia układu oddechowego. Pyły do organizmu przedostają się głównie przez drogi oddechowe. Tą drogą do ustroju mogą dostać się tylko cząsteczki bardzo małe, które stanowią największe zagrożenie dla człowieka. Drobne cząsteczki pyłu, posiadając dużą powierzchnię właściwą, mogą absorbować na niej znaczne ilości substancji chemicznych gazowych, które po wprowadzeniu do organizmu, uwolnieniu i wchłonięciu mogą wywołać dodatkowe działanie toksyczne.
Wspólną cechą wszystkich pyłów przemysłowych jest działanie drażniące na błony śluzowe spojówek i górnych dróg oddechowych. Długotrwałe działanie drażniące powoduje trwałe zmiany w błonach śluzowych górnych dróg oddechowych.
Podsumowanie Dymy spawalnicze z uwagi na ich ilość i skład chemiczny stanowią duże zagrożenie dla zdrowia pracowników oraz wpływają niekorzystnie na stan środowiska pracy i środowiska naturalnego.
 
Na podstawie prac badawczych prowadzonych w Instytucie Spawalnictwa opracowano następujące zalecenia do profilaktyki zagrożeń zdrowia pracowników przy procesach spawania metali:
  • projektując technologię spawania należy uwzględnić wpływ poszczególnych parametrów i warunków prowadzenia procesu na emisję substancji chemicznych i pyłu do środowiska pracy,
  • dobierając materiały spawalnicze należy zapoznać się z wielkością emisji pyłu i gazów oraz ze składem chemicznym pyłu, które charakteryzują dane materiały spawalnicze,
  • projektowanie technologii spawalniczych oraz stosowanie spawania w przemyśle powinno łączyć się z optymalizacją technologiczną procesu w aspekcie ograniczania emisji zanieczyszczeń,
  • wszystkie prace spawalnicze należy prowadzić z wykorzystaniem skutecznych systemów wentylacji miejscowej i wentylacji ogólnej. Wentylację miejscową należy dobierać uwzględniając warunki prowadzenia procesu spawania i procesów pokrewnych,
  • w pomieszczeniach o zwiększonym zagrożeniu dużymi stężeniami zanieczyszczeń ( takich jak: przestrzenie ograniczone, zamknięte) należy szczególnie dbać o zastosowanie skutecznej wentylacji.
  • systematycznie informować pracowników o zagrożeniach zdrowia związanych z procesami spawalniczymi, o środkach i sposobach ochrony, o wynikach badań na stanowiskach pracy oraz o wynikach badań naukowych związanych z ochroną zdrowia w spawalnictwie,
  • objąć szczególną profilaktyczną opieką zdrowotną pracowników pracujących z materiałami i metodami spawalniczymi szczególnie niebezpiecznymi oraz pracującymi w trudnych warunkach np.:
  • spawanie stali niskostopowej w przestrzeniach zamkniętych,
  • spawanie stali wysokostopowych, spawanie aluminium,
  • spawanie drutami proszkowymi samoosłonowymi,
  • spawanie materiałów zawierających substancje rakotwórcze.
Opracowała Krystyna Kowalska
(starszy technik chemik w LHP )
 
Bibliografia:
  1. Poradnik inżyniera tom I – Spawalnictwo. Zagadnienia ogólnospawalnicze, materiały i urządzenia spawalnicze. WNT – Warszawa 1983.
  2. Poradnik inżyniera tom II – Spawalnictwo. Technologia spajania i cięcia metali, dokumentacja i kontrola prac spawalniczych, przepisy i normy. WNT – Warszawa 1983.
  3. BHP w służbie zdrowia część II – opracowanie zbiorowe, wydał Międzyzwiązkowy Dom Kultury Służby Zdrowia we Wrocławiu, 1990 r.
  4. Materiały ze szkolenia z zakresu filtrowentylacji i spawalnictwa. Katowice 30.11.-01.12.1999r.

Inne formy wychowania przedszkolnego

W celu ułatwienia dostępu do wychowania przedszkolnego dzieci w wieku do 5 roku życia Ministerstwo Edukacji Narodowej wprowadziło zmiany legislacyjne. Od dnia 1 stycznia 2008r. wychowanie przedszkolne może być prowadzone również w innych formach.

Możliwość prowadzenia edukacji przedszkolnej w innych niż przedszkole czy oddział przedszkolny, formach wychowania przedszkolnego reguluje ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 stycznia 2008 r. w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania (Dz. U. Nr 7, poz. 38), zmienione rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 13 czerwca 2008 r. w związku ze zmianami, które zostały wprowadzone 5 sierpnia 2010 r. ustawą o zmianie ustawy o systemie oświaty (Dz. U. Nr 149, poz. 991) wydane zostało nowe rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 31 sierpnia 2010 r. w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania (Dz. U. Nr 161, poz.1080). W 2011 r. zostało ono ponownie zmienione rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 czerwca 2011 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania (Dz. U. Nr 143, poz. 839).

Powyższe akty wykonawcze pozwoliły na tworzenie, obok istniejących w systemie przedszkoli, także punktów przedszkolnych i zespołów wychowania przedszkolnego, a tym samym na zwiększenie upowszechnianie edukacji przedszkolnej. Zamieszone poniżej materiały przedstawiają szczegółowe zasady tworzenia i funkcjonowania innych form wychowania przedszkolnego.

 

Ewelina Godyń
Małgorzata Frankowska
Oddział Edukacji Zdrowotnej
i Higieny Dzieci i Młodzieży

wprowadzono: 27.06.2013 r.

Niepożądane Odczyny Poszczepienne (NOP)

Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) – zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia są to objawy medyczne związane czasowo ze szczepieniem. Istnieje wiele przyczyn ich wystąpienia, takich jak…

Działanie szczepionki, kiedy objawy, czy też choroby są wynikiem indywidualnej reakcji organizmu człowieka poddanego szczepieniu na zastosowaną szczepionkę. Można tu wymienić: reakcję miejscową z towarzyszącą jej gorączką w okresie 48 godzin po podaniu DTP a – IPV – Hib, gorączkę i wysypkę 7 – 10 dni po podaniu szczepionki MMR, zapalenie ślinianek w 3 tygodnie po podaniu szczepionki MMR, VAPP po podaniu szczepionki OPV, trombocytopenia w okresie 30 dni po podaniu MMR, reakcję anafilaktyczną po szczepieniu.

Współistnienie objawów lub chorób, które czasowo, ale przypadkowo związane są ze szczepieniem. Przykładowe NOP spowodowane współistnieniem objawów lub chorób: zbieżność czasowa wystąpienia objawów przeziębienia w krótkim okresie po szczepieniu przeciwko grypie.

Błąd szczepienia, na który może składać się wiele przyczyn związanych z nieprzestrzeganiem zaleceń technologicznych przy produkcji, transporcie i przechowywaniu szczepionek oraz błędów techniki wykonywania szczepienia. Do błędów szczepienia zaliczyć można np. zakażenie serii szczepionki przy pakowaniu, nieprzestrzeganie zakresu temperatur łańcucha chłodniczego, czy nieprzestrzeganie aseptyki w punkcie szczepień. Niepożądane odczyny poszczepienne będące następstwem błędów szczepienia to na przykład: zła dawka, podanie szczepionki w złym przedziale czasowym, przeterminowana szczepionka, niewłaściwe przygotowanie szczepionki lub jej rozpuszczenie, zła droga, miejsce lub technika podania, niedozwolone połączenie szczepionek, niewłaściwe przechowywanie szczepionek, a także przechowywanie gotowych szczepionek przez okres dłuższy niż dozwolony, nieuwzględnienie indywidualnych u każdego pacjenta przeciwwskazań do szczepienia.

Klasyfikacja niepożądanych odczynów poszczepiennych zawarta jest w załączniku do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 r. (poz. 1711) i odnosi się do stopnia ich nasilenia. Odróżnia się tu odczyny:

  • ciężkie– odczyny zagrażające życiu, które mogą wymagać hospitalizacji w celu ratowania zdrowia, prowadzić do trwałego ubytku sprawności fizycznej lub umysłowej, kończą się śmiercią;
  • poważne– charakteryzują się dużym nasileniem objawów w postaci znacznego obrzęku kończyny, silnego jej zaczerwienienia, wysokiej gorączki, ale nie wymagają zwykle hospitalizacji, nie prowadzą do trwałego uszczerbku dla zdrowia i nie stanowią zagrożenia dla życia;
  • łagodne– nie mają szczególnie dużego nasilenia, charakteryzują się występowaniem miejscowego obrzęku kończyny, silnego miejscowego zaczerwienienia lub gorączki.

NOP, których zgłaszanie jest zalecane prze Światową Organizację Zdrowia to:

  • w okresie do 24 godzin od szczepienia:
  • ostrą reakcję nadwrażliwości;
  • anafilaksję;
  • nieutulony płacz;
  • zespół hypotoniczno – hyporeaktywny;
  • wstrząs toksyczny;
  • w okresie do 5 dni od szczepienia:
  • ciężką reakcję miejscową;
  • posocznicę;
  • ropień w miejscu podania;
  • w okresie do 15 dni od szczepienia:
  • drgawki (włącznie z gorączkowymi): 6 – 12 dni w przypadku odry/ MMR, 2 dni   w przypadku DTP;
  • encefalopatię: 6 – 12 dni w przypadku odry/MMR, 0 – 2 dni w przypadku DTP;
  • w okresie 3 miesięcy od szczepienia:
  • ostre porażenia wiotkie (4 – 30 dni dla szczepionych OPV, 4 – 75 dni dla osób ze styczności);
  • zapalenie splotu barkowego (2 – 28 dni po szczepionce zawierającej anatoksynę  tężcową);
  • trombocytopenię (15 – 35 dni po szczepieniu przeciwko odrze/MMR);
  • w okresie 1 – 12 miesięcy od szczepienia BCG:
  • zapalenie węzłów chłonnych;
  • uogólnione zakażenie BCG;
  • zapalenie kości i szpiku kostnego;
  • bez limitu czasowego:
  • przypadki zgonów, hospitalizacji lub inne ciężkie albo niezwykłe zdarzenia.

W ostatnich latach w Polsce rejestrowanych jest około 1000 przypadków wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych rocznie. W większości są to odczyny o lżejszym charakterze, niemniej miały miejsce pojedyncze poważne lub ciężkie NOP. Relatywnie największy udział miały odczyny po szczepionkach BCG i DTP. Zawsze jednak należy brać pod uwagę możliwość wystąpienia NOP nawet po zastosowaniu preparatów uważanych powszechnie za bezpieczne i po których odczyny rejestrowane są sporadycznie. Wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego w przeszłości nie stanowi przeciwwskazania do szczepień (chyba, że dojdzie do ciężkiego odczynu po zastosowaniu danej szczepionki). Nawet ciężki NOP nie wyklucza szczepienia innymi preparatami. Szczepienie powinno być jednak wykonywane ze szczególnym zachowaniem środków ostrożności, najlepiej w poradni konsultacyjnej szczepień.