Zalecenia w sprawie szczepień p/grypie

WHO wraz z Komitetem Doradczym ds. Szczepień Ochronnych corocznie wydaje zalecenia dotyczące wskazań do użycia szczepionek przeciw grypie.

I. Zalecenia kliniczne – WHO zaleca zaszczepienie się wszystkim osobom od 6 miesiąca życia. Wskazuje ponadto na grupy dużego ryzyka, narażone na wystąpienie powikłań pogrypowych. Są to m.in. dzieci, kobiety w ciąży, osoby z niedoborami odporności, po przeszczepieniach narządów, przewlekle chorzy, osoby powyżej 50 roku życia, a także osoby otyłe o indeksie BMI > 40.

II. Wskazania epidemiologiczne do zaszczepienia obejmują głównie pracowników sektora zdrowotnego, członków rodzin osób występujących w grupie zwiększonego ryzyka oraz pracowników służb publicznych.

Osoby, które mogą przenosić grypę na inne z grup dużego ryzyka oraz osoby zdrowe mogące stanowić pośrednie źródło zakażenia dla grupy dużego ryzyka. W tym celu zaleca się także szczepienie:

  • wszystkich pracowników medycznych - lekarzy, pielęgniarek i pozostałego personelu szpitali i ośrodków lecznictwa otwartego, pogotowia ratunkowego
  • pracowników domów spokojnej starości oraz zakładów opieki zdrowotnej, którzy kontaktują się z pensjonariuszami lub chorymi (w tym także dziećmi), zapewniających opiekę domową pacjentom z grup wysokiego ryzyka
  • członków rodzin osób należących do grup wysokiego ryzyka (osoby w wieku 65 lat i więcej, po przeszczepach, osoby z AIDS i dzieci poniżej 2. r. ż.)
  • domowych opiekunek dzieci będących w wieku 0-59 m. ż.
  • pracowników służb publicznych, np. konduktorów, kasjerów, policjantów, wojsko, nauczycieli, przedszkolanki, dziennikarzy, pracowników budowlanych, ekspedientów itp.
  • anafilaktyczna nadwrażliwość na białko jaja kurzego lub antybiotyki aminoglikozydowe używane w procesie produkcji lub inne składniki szczepionki
  • ostre choroby gorączkowe
  • zespół Guillain-Barre stwierdzony w okresie 6 tygodni po poprzednim szczepieniu przeciwko grypie

EPIDEMIOLOGIA

Epidemie grypy występują co sezon, jednak dostępne dane epidemiologiczne uzależnione są od sprawności funkcjonowania nadzoru epidemiologicznego, tj. zgłaszalności przypadków zachorowań i podejrzeń zachorowań na grypę przez lekarzy.

Informacja na temat izolowanych w danym kraju szczepów wirusa grypy ma znaczenie nie tylko dla ustalenia składu szczepionki przeciwko grypie na kolejny sezon epidemiczny, ale także służy przekonaniu oponentów szczepień przeciwko grypie, że skład antygenowy szczepionki jest dobrany właściwie, tj. pokrywa się ze szczepami faktycznie krążącymi i wywołującymi zachorowania na danym terenie.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że grupą, w której regularnie odnotowuje się najwięcej zakażeń i zachorowań na grypę oraz zakażenia grypopodobne są dzieci (25-55% w zależności od sezonu epidemicznego).

Dlatego też Światowa Organizacja Zdrowia oraz Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca szczepienia przeciwko grypie małych dzieci już od 6 m. ż. ze względu na to, iż liczba hospitalizacji dzieci w tym wieku jest większa niż osób po 65 r.

SYTUACJA EPIDEMIOLOGICZNA W MAŁOPOLSCE

Na przestrzeni ostatnich lat rocznie notowano w woj. małopolskim od kilku tysięcy do kilkuset tysięcy zachorowań na ostre infekcje dróg oddechowych. W 2016 r. zgłoszono łącznie 425 674 zachorowania na ostre infekcje dróg oddechowych (2015 r. – 396 385, 2014 r. – 355 207, 2013 r. – 370 656, 2012 r. – 206 197, 2011 r. – 141 513).

Wykres 1.Grypa i infekcje grypopodobne w województwie małopolskim w latach 2000–2016grypa maloposka

W 2016 r. współczynnik zapadalności był wyższy w stosunku do 2015 r. (odpowiednio 12 607,6/100 tys. oraz 11 759,7/100 tys.). Najwięcej chorych zgłosiło się do lekarzy w marcu (77 982 osób). Szczyt zachorowań przypadł na drugi tydzień marca, kiedy zanotowano 23 053 chorych. Wzrost ogólnej liczby zgłaszanych w ostatnich latach zachorowań związany był przede wszystkim z poprawą zgłaszania i raportowania.

Wykres 2. Grypa i infekcje grypopodobne w województwie małopolskim w latach 2012–2016grypa maloposka 2

W ogólnej liczbie zachorowań zgłoszonych w ciągu 2016 r. w województwie małopolskim 46,6% przypadków dotyczyło dzieci do lat 14 (2015 r.– 45,5%, 2014 r. – 50,3%, 2013 r. – 45,2%). Hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu choroby lub powikłań wymagało 2 126 osób, co stanowiło 0,5% (2015 r. – 0,4%, 2014 r. – 0,3%, 2013 r. – 0,3%). Główną przyczyną skierowania do szpitala były objawy ze strony układu oddechowego – 1422 przypadki (69%).

Wśród zgłoszonych przypadków infekcji dróg oddechowych były 374 przypadki potwierdzonej grypy (co stanowiło 0,09% zgłoszonych zachorowań na ostre infekcje dróg oddechowych). W ciągu roku zgłoszono 13 zgonów oraz 1 podejrzenie zgonu z powodu grypy.

Od 2004 roku Inspekcja Sanitarna województwa małopolskiego bierze udział
w realizacji epidemiologiczno-wirusologicznego nadzoru nad grypą opartego na systemie Sentinel, będącego uzupełnieniem rutynowego nadzoru nad grypą. Celem tego typu nadzoru jest ocena częstości występowania grypy w danej populacji oraz określenie typów wirusów odpowiedzialnych za zachorowania. W tym zakresie Inspekcja Sanitarna współpracuje z wybranymi lekarzami podstawowej opieki zdrowotnej oraz z Krajowym Ośrodkiem ds. Grypy w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego – PZH.

Dane liczbowe o zachorowaniach na grypę i infekcje grypopodobne należy traktować jako znacznie niedoszacowane. Ich mała wiarygodność wynika nie tylko z faktu niewywiązywania się lekarzy z obowiązku zgłaszania zachorowań do Inspekcji Sanitarnej, ale również z powodu rezygnacji przez wielu chorych z wizyty u  lekarza.

Brak ustawowego obowiązku zgłaszania do Inspekcji Sanitarnej zapaleń płuc dodatkowo utrudnia właściwą ocenę sytuacji epidemiologicznej grypy i jej skutków.

Wzmocnienie nadzoru nad grypą i infekcjami grypopodobnymi pozostaje nadal sprawą priorytetową. Tylko właściwie zaplanowane badanie epidemiologiczno-wirusologiczne pozwoliłoby ocenić faktyczne rozpowszechnienie grypy w populacji, określić krążące typy wirusów oraz wykryć pojawiające się ich nowe odmiany.


Grypa

Grypa jest jedną z najczęściej występujących wirusowych chorób zakaźnych i istotną przyczyną zachorowań oraz zgonów w wielu regionach świata, także w Polsce. Według szacunków World Health Organization (WHO) co roku na grypę i zakażenia wirusami grypopodobnymi choruje od 330 mln do 1,575 mld ludzi, 3-5 mln osób cierpi z powodu jej ostrych objawów, umiera od 500 tys. do miliona osób.

Grypa od zawsze towarzyszyła człowiekowi. Jej cechami charakterystycznymi są: duża zakaźność, mutacja wirusa, częste poważne komplikacje pogrypowe.

W XX wieku przez świat przeszły 3 pandemie grypy. Najgroźniejsza w swoich skutkach była pandemia zwana „hiszpanką” z lat 1918-1919, wywołana przez wirus podtypu A(H1N1), podczas której zmarło około 100 mln osób. 

Następna pandemia, tzw. pandemia azjatycka, w roku 1957 spowodowana była przez wirus podtypu A(H2N2). W jej wyniku zmarło około 1 mln osób. Tak niewielka liczba zgonów nie dziwi ze względu na fakt, że osoby, które przeżyły „hiszpankę” chętnie korzystały ze szczepień przeciwko grypie, choć ówczesne szczepionki nie były tak doskonałe jak obecne.

Trzecia pandemia w historii to rok 1968 i tzw. pandemia „ery Hongkongu”, wywołana przez wirus grypy podtypu A(H3N2), która spowodowała około 700 000 zgonów.
W samej tylko Polsce w 1971 r. pandemia ta była przyczyną 5 940 zgonów. Od tej pory w populacji krążą wszystkie możliwe typy wirusa grypy, tj. A(H1N1), A(H3N2), B oraz w mniejszym stopniu A(H2N2).

Należy też wspomnieć, że niektórzy uczeni mówią również o czwartej pandemii grypy, tzw. pandemii rosyjskiej z 1977 r., wywołanej wirusem grypy A(H1N1).

Obecnie świat stoi przed realna groźbą wybuchu kolejnej pandemii grypy. Świadczą o tym regularnie odnotowywane, począwszy od 1997 r., zakażenia ludzi wysoce patogennymi wirusami grypy, które dotąd występowały tylko i wyłącznie u ptaków, takimi jak A(H5N1), czy A(H7N7). Przypadki takie miały miejsce w 1997 r. i następnie w latach 2003-2007. Zakażenia te spowodowały od 1997 r. do 6 czerwca 2007 r. łącznie 199 zgonów w rożnych krajach świata. Warta wspomnienia jest również pandemia tzw. „świńskiej grypy” A(H1N1)v, którą odnotowano w 2009r. Ponadto, odnotowuje się także zakażenia ludzi szczepami pochodzenia zwierzęcego o małej patogenności, jak A(H7N2), A(H9N2), czy A(H7N3). W związku z tym światowa Organizacja Zdrowia już w 1999 r. poleciła wszystkim krajom przygotowanie krajowych planów na wypadek wystąpienia pandemii grypy i powołanie krajowych komitetów ds. pandemii grypy.

Szacuje się, że kolejna pandemia grypy może spowodować nawet do 100 mln zgonów, a wirus pandemiczny rozprzestrzeni się na obszar całego świata nawet w ciągu 3 miesięcy.

 

OBJAWY KLINICZNE

Opis kliniczny

  • obraz kliniczny odpowiadający grypie, np. nagłe wystąpienie choroby, kaszel, gorączka, ból głowy

Rozpoznanie laboratoryjne (kryteria)

  • wykrycie w pobranym materiale od pacjenta antygenu wirusa grypy lub RNA specyficznego dla wirusa grypy
  • wyizolowanie wirusa grypy
  • stwierdzenie odpowiedzi immunologicznej w postaci przeciwciał swoistych dla wirusa grypy A lub B

Klasyfikacja przypadków

  • przypadek podejrzany: obraz kliniczny odpowiadający grypie powiązany epidemiologicznie
  • przypadek prawdopodobny: nie dotyczy
  • przypadek potwierdzony: obraz kliniczny potwierdzony laboratoryjnie

Po okresie inkubacji pojawiają się:

  • objawy ogólne- złe samopoczucie (uczucie ogólnego rozbicia), dreszcze, przeczulica skóry, ciepłota ciała powyżej 37,8°C
  • objawy ze strony układu oddechowego- surowicza wydzielina z nosa, ból gardła, chrypka, bóle w klatce piersiowej, suchy „szczekający” kaszel prowokujący wymioty
  • objawy ze strony innych układów- ból głowy, brak łaknienia, bole mięśniowe, zawroty głowy, biegunka, bóle brzucha, nudności i wymioty, senność lub ospałość (występuje u około 50% dzieci poniżej 4 roku życia, lecz tylko u 10% dzieci w wieku między 5 a 14 rokiem życia).

Objawy żołądkowo-jelitowe, głównie nudności i wymioty występują z mniejszą częstotliwością u dorosłych, natomiast są bardzo częste u dzieci.

Kliniczny przebieg choroby wywołanej wirusem grypy zależy od właściwości wirusa, wieku pacjenta, statusu immunologicznego, palenia tytoniu, współistnienia chorób (np. serca i płuc), wydolności nerek, immunosupresji, ciąży, stanu odżywienia itp. Powikłania pogrypowe niejednokrotnie uwidaczniają się dopiero po pewnym czasie od przebytej infekcji.

Jak odróżnić grypę od przeziębienia?

OBJAWY

PRZEZIĘBIENIE

GRYPA

Gorączka

rzadko

wysoka

Ból głowy

rzadko

często

Bóle mięśniowo-stawowe

rzadko, łagodne

często, b. dokuczliwe

Zmęczenie i osłabienie

łagodne

często długotrwałe

Krańcowe wyczerpanie

nigdy

często

Katar

często

często o małym nasileniu

Kaszel

łagodny

łagodny, często towarzyszy ból gardła

 

Leczenie niepowikłanych przypadków grypy

Leczenie objawowe grypy ma na celu złagodzenie przykrych objawów towarzyszących stanowi zapalnemu dróg oddechowych, a przede wszystkim bólu
i gorączki, ale także obturacji wynikłej z obrzęku śluzówki i zalegania gęstej wydzieliny.

Największe znaczenie w leczeniu objawowym ma odpowiednia pielęgnacja chorego.

  • zastosowanie mają zabiegi pielęgnacyjne polegające na zmniejszeniu obrzęku

i przekrwienia, a więc:

  • ekspozycja na wilgotne, chłodne powietrze
  • leki przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwgorączkowe (u dzieci i młodzieży do 18 rż. nie należy podawać kwasu acetylosalicylowego ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a) oraz leki obkurczające naczynia, zmniejszające wydzielanie i łagodzące kaszel
  • zapewnienie dostatecznego nawodnienia organizmu
  • stosowanie leków mukolitycznych i mukokinetycznych, a także wykrztuśnych
  • odpoczynek z dużą ilością snu i maksymalnym ograniczeniem aktywności fizycznej
  • lekkostrawna dieta
  • stosowanie preparatów witaminowych - głównie witaminę C i E, a także rutynę i preparaty wapnia, które zmniejszają przepuszczalność naczyń krwionośnych.

Ścisłej obserwacji wymagają jednak

  • małe dzieci, u których układ odpornościowy do 12. roku życia jest jeszcze niedojrzały
  • osoby w wieku podeszłym

Leki przeciwwirusowe według aktualnych wskazań.

POWIKŁANIA

Skutki powikłań pogrypowych występują niejednokrotnie już po paru dniach lub paru tygodniach od zakażenia i rejestrowane są w trakcie sezonu epidemicznego lub bezpośrednio po sezonie. Stwierdzono, iż wszystkie ludzkie wirusy grypy mogą być odpowiedzialne za wymienione poniżej powikłania pogrypowe.

Najczęściej rozpoznawane są powikłania pogrypowe ze strony układu oddechowego jako:

  • grypowe zapalenie płuc i oskrzeli,
  • zapalenie oskrzelików u niemowląt i u dzieci,
  • wtórne bakteryjne zapalenie płuc
  • zaostrzenia przebiegu astmy,
  • zaostrzenia przewlekłej obturacyjnej choroby płuc

Powikłania ze strony innych układów:

  • odrzucenie przeszczepionego narządu !!!
  • zapalenie ucha środkowego,
  • zapalenie mięśnia serca i osierdzia,
  • zespół wstrząsu toksycznego,
  • zapalenie mięśni i mioglobinuria, mogąca prowadzić do niewydolności nerek,
  • pogrypowe kłębuszkowe zapalenie nerek, nasilenie objawów przewlekłej niewydolności nerek.

Powikłania neurologiczne:

  • nasilenie częstości napadów padaczkowych, choroby naczyniowe mózgu
  • toksyczna encefalopatia, poinfekcyjne zapalenie mózgu i opon mózgowych,
  • zwiększenie liczby przypadków choroby Parkinsona,
  • zespół Reye’a,
  • wylewy podpajęczynówkowe
  • śpiączkowe zapalenie mózgu

 

Powikłania psychiatryczne:

  • ostre psychozy, niektóre ze słuchowymi lub wzrokowymi halucynacjami,
  • schizofrenia

U dzieci obserwuje się ponadto powikłania pogrypowe, takie jak:

  • dysfunkcja receptora słuchowego, częściowa utrata słuchu, a nawet głuchota,
  • zaostrzenie przebiegu astmy i mukowiscydozy,
  • bóle brzucha, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, biegunka, wymioty, niejednokrotnie imitujące zapalenie wyrostka robaczkowego,
  • bóle mięśniowe, zapalenie mięśni,
  • powikłania neurologiczne, w tym zespół Guillain-Barré, poprzeczne zapalenie rdzenia, zapalenie mózgu i opon mózgowych.

Do 31.01.2013 r. w Polsce z powodu powikłań pogrypowych zarejestrowano 97 zgonów osób w różnym przedziale wieku.

SKUTECZNOŚĆ SZCZEPIEŃ

Ograniczenie zachorowań na grypę można osiągnąć przez: profilaktykę, czyli przede wszystkim szczepienia. Profilaktyka zdrowotna prowadzona z zastosowaniem szczepień ochronnych jest zatem głównym narzędziem pozwalającym na minimalizację negatywnych skutków wywołanych przez tę chorobę.

Wg WHO szczepionki przeciw grypie oferują ochronę rzędu 70-90% w przypadku optymalnego dopasowania do szczepów wirusów krążących w populacji zdrowych dorosłych. Dzięki szczepieniom u osób starszych można zredukować liczbę hospitalizacji z powodu grypy o 25-39% oraz śmiertelność podczas sezonów epidemicznych grypy o 39-75%. Przegląd badań naukowych wskazuje, że u dzieci w wieku od 6 miesięcy do 16 lat przeciętna skuteczność szczepionek wynosi 65%, a u dzieci poniżej 18 roku życia – 59%.

Szczepienia przeciwko grypie stają się coraz bardziej istotnym aspektem programów zdrowia publicznego w krajach rozwiniętych i szybko rozwijających się.

Sezon szczepień zaczyna się we wrześniu oraz październiku i trwa do okresu wiosennego. Szczepienie sezonowe jest jednorazowe, a działanie leku chroni organizm przez cały rok.

POWIKŁANIA POSZCZEPIENNE

Skład corocznie wybieranych szczepionek dostosowywany jest do podtypu wirusa, który aktualnie panuje w danym kraju w trakcie sezonu grypowego. W związku z procesem szczepień niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie ryzyka oraz powikłań, mogących pojawić się po szczepieniu.

Powikłania, które mogą wystąpić po szczepieniu to m.in. pojawienie się złego samopoczucia, wzrost temperatury ciała, poczucie rozbicia, a także zaczerwienienie z możliwym naciekiem zapalnym w miejscu podania szczepionki przeciwgrypowej. Inną kategorią powikłań są reakcje alergiczne związane z uczuleniem osoby zaszczepionej na poszczególne składniki szczepionki. Mogą do nich należeć obrzęki obejmujące twarz, kończyny i okolice stawów, napady astmy oskrzelowej, a także wstrząs anafilaktyczny. Rzadkim (1-2 zachorowania na 100 tys. osób w skali roku), jednakże możliwym powikłaniem, jest choroba neurologiczna, zespół Guillaina-Barrégo, charakteryzujący się niedowładem kończyn dolnych, mięśni twarzy, a także bólami stóp. U większości chorych objawy ustępują całkowicie po kilku tygodniach. Stwierdzono ponadto, że ryzyko wystąpienia tej choroby było prawie 10 razy większe po zachorowaniu na grypę niż po szczepieniu przeciwko grypie sezonowej.

W związku z możliwymi powikłaniami, przed zaszczepieniem konieczna jest kwalifikacja zezwalająca na takie działanie, przeprowadzana przez lekarza pierwszego kontaktu. Należy zwrócić uwagę na miejsce zaszczepienia, by móc szybko zareagować w razie wystąpienia reakcji alergicznej. W ostatnich latach nastąpił znaczny postęp wiedzy w dziedzinie wakcynologii, który przejawia się wprowadzaniem skuteczniejszych i bezpieczniejszych preparatów szczepionkowych. Bilans ryzyka działań niepożądanych i korzyści zdecydowanie przemawia więc za zaleceniem szczepień przeciwko grypie.

Szczepionka niepodana jest w 100% nieskuteczna!

DIAGNOSTYKA

Pobrany materiał do badania:

  • wymaz z nosa, nosogardzieli
  • popłuczyny z gardła
  • aspirat odessany z nosowej części gardła
  • popłuczyny oskrzelowe
  • płyn mózgowo- rdzeniowy
  • wysięk z ucha środkowego
  • materiał biopsyjny

Podstawowe metody diagnostyki

  • izolacja na zarodkach jaja kurzego
  • izolacja MDCK – wynik po 4-5 dniach
  • immunofluorescencja - wynik po około 2 h
  • RT-PCR -  wynik około 8 godzin (Real Time- wynik około 1 godziny)

KOSZTY PONOSZONE W ZWIĄZKU Z ZACHOROWANIEM NA GRYPĘ

Koszty bezpośrednie:

  • wizyty lekarskie
  • zakup leków
  • leczenie powikłań grypy
  • hospitalizacje

Koszty pośrednie:

  • absencja w pracy
  • zgon lub niezdolność do pracy z powodu powikłań
  • spadek wydajności pracy

Koszty bezpośrednie leczenia grypy w roku bez epidemii wynoszą od 43,5 mln natomiast w roku z epidemią mogą sięgnąć  730 mln PLN rocznie. (na podstawie opracowania: Grypa i jej koszty. Wstępne studium w projekcie dotyczącym wypracowania rozwiązania na poziomie narodowym umożliwiającego istotne zwiększenie wyszczepialności przeciw grypie sezonowej w Polsce http://www.npzg.pl/) 75% kosztów w roku z epidemią wiąże się z poważnymi powikłaniami pogrypowymi.

 

 

Bibliografia:

  1. Brydak L. Znaczenie zakażeń wirusem grypy w populacji polskiej.Int. Rev. Allergol. Clin. Immunol. Family Med., 2013; Vol. 19, No. 1
  2. Brydak L., Romanowska M., Radzikowski A. Steciwko A., Polskie Standardy profilaktyki i leczenia grypy. Rekomenduje Krakowy Ośrodek ds. Grypy, PZH Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej Wydanie III uaktualnione i rozszerzone. Warszawa 2007
  3. Van Essen GA, Palache AM, Forleo E, Fedson DS. Influenza vaccination in 2000: recommendations and vaccine use in 50 developed and rapidly developing countries. Vaccine. 2003 May 1;21(16):1780-5
  4. Jefferson T., Smith S., Demicheli A., Harnden A., Rivetti C. Assessment of the efficacy and effectiveness of influenza vaccines in healthy children: systematic review. The Lancet, 2005; 365: 773-780.
  5. Zalicki Ł., Koszty grypy w Polsce, Bilans kosztów i korzyści szczepień. Warszawa 16 kwietnia 2013r.
  6. Narodowy Program Zwalczania Grypy - Raport Styczeń 2013r.

 

Opracowała: mgr Magdalena Wszołek

Aktualizacja:12.09.2017

dr n. med. Ewa Wiercińska

Aktualizacja: 12.09.2017 r.

Polecamy

Stan sanitarny woj. malopolskiego 2016

Kontakt

Punkt informacyjny:
tel. (+48 12) 25-49-555
fax (+48 12) 41-62-093
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

> więcej

2017  WSSE w Krakowie